RİZE ÇAYINA RİZE ŞEKERİ

Erdim ERDURAN 23 Ocak 2019

RİZE ÇAYININ YENİ ŞEKERİ “STEVİA”

Erdim ERDURAN

Ziraat Mühendisi

İnsanlar tarafından şeker tüketimi giderek artmış bu artışın sonucunda diyabet ve obezite gibi hastalıklar sıkça görülmeye başlamıştır. Bu tür hastalıkların giderek yaygınlaşması şekerin yerine geçebilecek yeni gıdaların keşfedilmesinin önünü açmıştır. Bu yeni gıdalardan bir tanesi ise ülkemizde üretilen tarım ürünlerine yeni katılan Stevia’dır (Stevia rebaudiana Bertoni). Türkçedeki adı Şeker otu olup, Tatlı ot ve Ballı yaprak ismi ile de anılmaktadır. Stevia sıfır kalorili, sıfır karbonhidratlı ve sıfır glisemik indeksi olan, tıbbı ve ticari öneme sahip dünyanın her yerinde kullanılan önemli bir bitkidir.

Stevia, Asteraceae ailesine ait çok yıllık bir bitkidir. Stevia cinsi yaklaşık 240 tür içermekte olup Stevia eupatoria, Stevia ovata, Stevia plummerae, Stevia salicifollia, Stevia serrata ve Stevia rebaundiana olmak üzere altı tür yaygın olarak kullanılmaktadır. Bu türler arasında önemli tatlandırıcı özelliklere sahip olan ve tarımı yapılan tür Stevia rebaundiana dır.

ŞEKERDEN 40 KAT TATLI OLMASINA RAĞMEN

Bu bitkinin en belirgin özelliği, yapraklarının ve sulu ekstraktlarının yoğun tatlı olmasıdır. Bitkinin kurutulmuş yaprakları, şekerden 30- 40 kat daha tatlıdır ve kalorisi sıfırdır. Ana vatanı Güney Amerika olan stevia 1887 yılında Paraguay yerlilerinin kullandığı şifalı bitkiler üzerinde inceleme yapan Güney Amerikalı bilim adamı Antonia Bertoni tarafından keşfedilmiştir. Stevia’nın sırrını çözmek için, 1931’de Bridel ve Lavieille adında iki Fransız kimyacı bitkinin yapraklarından elde ettikleri ekstraktlarda çalışmalar yapmışlardır. Bu yapılan çalışmaların sonucunda beyaz kristal yapıda ve “Stevioside” adı verilen saf bir ürün elde edilmiş ve bu maddenin normal rafine şekerden 100 ile 300 kat daha tatlı olduğu fark edilmiştir. Stevia’nın yapraklarında Stevioside’nin yanında Rebaudioside A, Rebaudioside B ve Rebaudioside C olmak üzere tatlandırıcı bileşikler bulunmaktadır. Stevianın günde kilogram başına 4 miligramdan fazla tüketilmemesi istenmekte, özetle 60 kilo olan bir insanın günde 240 miligramdan fazla tüketmemesi anlamına gelmektedir. Stevianın üretimi 3 farklı şekilde yapılır;

1– Stevia yapraklarının kurutulup öğütülmesi ve paketlenmesi ile elde edilen toz steviya

2– Konsantre steviya ekstraktı

3– Kristal şeklinde stevia ekstraktıdır.

STEVİA’NIN RİZE’YE GELİŞİ

Stevia’ nın faydalı özelliklerinin keşfedilmesiyle kullanım alanı giderek genişlemiş dünya çapında yayılarak anavatanından çok uzaklara gitmiştir. Öyle ki stevia’nın en fazla üretildiği yer anavatanı olan Güney Amerika ülkelerinde biri değil uzak doğudaki Çin’dir. Stevia üretiminin dünyada yaygınlaşmasıyla ülkemizde de bu bitkinin üretimi için gerekli girişimlerde bulunulmuştur. Türkiye’de ilk olarak Balıkesir’ in Burhaniye ilçesinde tarımı yapılmaya başlanmıştır. 2011 yılında Akdeniz Üniversitesi Ziraat Fakültesi Tarla Bitkileri Bölümü’ nde çalışmalara başlanmış ilerleyen yıllarda da farklı illerde tarımı yapılmaya başlanmıştır. Stevia’nın Rize’ye gelişi ise 2013 yılında olmuştur. Stevia’ nın iklim isteklerini göz önünde bulundurularak Arjantin’den getirilen Stevia fideleriyle Rize’de Çaykur Atatürk Çay ve Bahçe Kültürleri Araştırma Enstitüsünde deneme üretimlerine başlanmış yapılan gözlemler sonucunda stevia üretiminin bölgeye uygun olduğu görülmüştür. Bölgede önemli bir geçim kaynağı olan Çay endüstrisine katma değer oluşturacağı düşünüldüğünden yaygınlaştırılmaya çalışılmış ve Çaykur tarafından Rize’de stevia fabrikası kurulmuştur.

STEVİA YETİŞTİRİCİLİĞİ

Stevia’nın, doğal yetişme şartları bin 500 mm’den düşük olmayan yağış miktarı ve en düşük -6 ile en yüksek +46o C arasındaki sıcaklıklara dayanabilmekte, bitki gelişim döneminde ise 25- 30 o C arasında olmalıdır. Yüksek ışık şiddeti ve ılık sıcaklık altında daha yüksek yaprak üretimi gösteren yarı nemli subtropikal bir bitkidir. Gün uzunluğu, ışık yoğunluğundan daha kritik bir unsurdur. Uzun günlerde vejatatif gelişme, kısa günlerde ise generatif gelişme görülür, ayrıca stevia çok sıcak yaz güneşi boyunca kısmi gölgeme istemektedir. Bu şartlar altında stevia iklim tiplerine bağlı olarak farklı şekillerde yetiştirilmektedir. Soğuk yani kışı sert gecen iklimlerde örneğin Kanada ve St.Petersburg’da yılda bir kez hasat yapılır ve her yıl dikim tekrarlanır. Oysa Ekvator ve ılıman iklimlerde 3-5 yılda bir bitki yenilenir. Rize koşullarında yılda 2 kez hasat edilir ve 5 yılda bir yenilenmekte olup yıllık toplam 4 bin kg/da yaş yaprak elde edilmektedir. Stevia dikimi için en uygun ay nisan ayıdır. İlk dikim yapıldığı yıl bir hasat alınabilmektedir. Yaprak sap oranı yaklaşık yüzde 50’dir. Bitkiler arasında sıra üzeri 25- 30 cm ve sıra arası 60- 70 cm mesafe olmalıdır. Verilen rakamlar dikim planına göre değişmekle birlikte ortalama bir değerdir.

GÜBRELEMEDE DİKKAT EDİLECEK HUSUSLAR

Gübrelemede dikkat edilecek hususlardan bahsedecek olursak azot bitkilerdeki proteinlerin, enzimlerin nükleik asitlerin, bazı hormonların ve klorofilin yapısında yer aldığından vejetatif gelişmeyi en çok etkileyen besin elementlerindendir. Stevia’nında vejetatif kısımlarından yararlanıldığı için azotlu gübreleme yapılmalıdır. Türkiye’de yapılan akademik çalışmalar baz alınarak kullanılacak azotun miktarı toprak ve iklim durumuna bağlı olarak 10- 20 kg/da arasında olmalıdır. Stevia’ nın tohumları çok çok küçüktür bu yüzden generatif yolla çoğaltmada zorluklar meydana gelecektir ancak çelikle çoğaltma yapılırsa üretim daha verimli olacaktır. Yetiştiricilikte bir diğer önemli husus yabancı ot sorunudur. Stevia’ nın yabancı otlarla rekabeti düşüktür Doğu Karadeniz’de de yabancı otlar yoğun olarak görüldüğünden düzenli yabancı ot kontrolü yapılmazsa bitki yabancı otlar tarafından baskılanacak ve bitki gelişmesi zayıflayacaktır. Bu nedenle yabancı ot kontrolü stevia yetiştiriciliğinde çok önemlidir.

HASAT VE KURUTMA İŞLEMLERİ

Stevia toprak üzeri 10 cm’ lik bir mesafeden kesilerek hasat edilip yaprak ve dallar ayrılır. İkinci hasatta hava durumuna çok dikkat edilmeli yapraklarda sararma meydana gelmeden hasat işlemi yapılmalıdır. Hasattan sonra yapraklara farklı kurutma işlemleri uygulanabilir özellikle Hasat edilen materyal çabuk kurutulmazsa yaprak kalitesi oksidasyonla bozulabilir. Bu yüzden kahverengileşme ve steviol glikozid içeriği kaybı olasılığını önlemek için mümkün olduğunca çabuk kurutulmaları gerekir. Bu kurutma işlemlerinden bir tanesi 24- 48 saat boyunca hava ile kurutma yöntemidir ancak bu yöntem 24 saatten fazla sürerse üründeki steviosid içeriğinde azalma görülebilmektedir. Bir diğer kurutma yöntemi olan 70- 80 °C sıcaklıkta 8 saat süreyle kurutma yöntemi ise stevia yapraklarının kalitesinin korunmasına katkıda bulunur. Kurutmada en önemli husus yaprakların nem içeriği kısa sürede en ideal olan yüzde 10 seviyesine getirilmeli yüzde 12’den fazla olmamalıdır. Yapraklar yeterli kurutulduktan sonra fabrikaya sevk edilmeli veya fabrikaya sevk edilinceye kadar serin kuru bir yerde muhafaza edilmelidir. 

RİZE ÇAYINA RİZE ŞEKERİ

Rize’de stevia üretimi çay havzalarıyla iç içe yapılmaktadır. Bölgede görülen yüksek yağış miktarı, toprakların organik maddece nispeten daha zengin olması, topraklardaki ayrışmanın daha hızlı olması, çok sıcak yaz güneşi görülmemesi gibi unsurlar bitki gelişimi bakımından önemlidir. Bu unsurlar göz önünde bulundurulduğunda Rize’nin iklim koşullarına ve toprak koşullarına uygunluğu sayesinde bitkiye ‘’Rize şekeri’’ adı uygun görülmüştür. Yetiştiriciliğine yeni başlanmış olan Stevia üretimi ilerleyen zamanlarda bölgede yaygınlaştırılıp Rize çayına katma değer sağlayarak Rize şekeri olarak raflarda yerini alacaktır. Ancak yeni yeni tanınan stevia üretiminde verimliliğin sağlanması için yetiştiricilik yapacak üreticilere tanıtımın detaylı bir şekilde yapılması gerekmektedir.


Yazı hakkında yapılan yorumlar

avatar
  Subscribe  
Bildir

Haber Bülteni

Toprakla Gelen sitesinde paylaşılan son dakika haberleri ve özel röportajları anında posta kutunda görmek ister misin?


Sosyal Medyada Biz

Yazarlarımız

Nihat DELİBAŞITüm
Yazıları
Enver OlgunsoyTüm
Yazıları
burcuesmerTüm
Yazıları
Özgür KurşunTüm
Yazıları
Aydın ŞenerTüm
Yazıları
Türker AdakaleTüm
Yazıları
Sinan DoğanTüm
Yazıları
Özdem EkinciTüm
Yazıları
Destina AkgünTüm
Yazıları
Erdim ERDURANTüm
Yazıları